\u00c7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n en yayg\u0131n n\u00f6ropsikiyatrik geli\u015fim bozukluklar\u0131ndan DEHB, beyindeki baz\u0131 kimyasal maddelerin i\u015fleyi\u015findeki farkl\u0131l\u0131klar nedeniyle olu\u015fuyor. Dikkat eksikli\u011fi, d\u00fcrt\u00fcsellik ve hiperaktivite olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 farkl\u0131 tipi bulunan DEHB, kimi \u00e7ocuklarda tek tip, kimisinde ise karma \u015fekilde g\u00f6r\u00fclebiliyor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye ve d\u00fcnyada hastal\u0131\u011f\u0131n tedavisi i\u00e7in ila\u00e7 kullan\u0131m\u0131 konusunda g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi bulunurken, e\u015f zamanl\u0131 olarak \u00e7e\u015fitli terapi y\u00f6ntemleri de tedavide h\u0131zl\u0131 etki al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabiliyor.<\/p>\n
Almanya’dan getirdi\u011fi program\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirdi, patentini ald\u0131<\/h3>\n
\u0130stanbul \u00dcniversitesi-Cerrahpa\u015fa (\u0130\u00dcC) Cerrahpa\u015fa T\u0131p Fak\u00fcltesi \u00c7ocuk ve Ergen Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve Hastal\u0131klar\u0131 Ana Bilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Uzm. Dr. H\u00fclya Bing\u00f6l \u00c7a\u011flayan da DEHB’nin tedavisinde Almanya Bremen \u00dcniversitesinde geli\u015ftirilen, n\u00f6ropsikolojik tabanl\u0131 “Attentioner ile Dikkatimi Topluyorum” program\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’de uyguluyor.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.aa.com.tr\/uploads\/userFiles\/a54ea27f-6036-4f79-88c6-6bc9ba19a35d\/08_Nisan%2F07%20haziran%2F08%2FAA-31578227.jpg\"\/)
<\/p>\n
\u00c7a\u011flayan, 1999’da n\u00f6roloji ve \u00e7ocuk ergen psikiyatri alanlar\u0131nda ihtisas yapmak i\u00e7in gitti\u011fi Almanya Ruhr \u00dcniversitesi’nde ana dal olarak se\u00e7ti\u011fi kognitif terapi kapsam\u0131ndaki dikkat terapisti e\u011fitim programlar\u0131na da kat\u0131ld\u0131. Ald\u0131\u011f\u0131 3 farkl\u0131 DEHB e\u011fitimi aras\u0131ndan \u00e7ocukla birebir \u00e7al\u0131\u015f\u0131larak, beyne birebir etki eden “Attentioner” program\u0131n\u0131n e\u011fitici e\u011fitimlerine kat\u0131lan \u00c7a\u011flayan, Almanya’dan onayl\u0131 hem dikkat terapisti hem de e\u011fiticisi belgesi alarak mezun oldu.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’ye d\u00f6nd\u00fckten sonra, program\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerini T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirerek, seanslar i\u00e7in uygun olan \u00e7ocuklara terapi veren \u00c7a\u011flayan, 7 y\u0131l \u00f6nce tamamen T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirdi\u011fi program\u0131n T\u00fcrk Patent ve Marka Kurumundan patentini 2 y\u0131l \u00f6nce ald\u0131.<\/p>\n
7-18 ya\u015f grubundaki \u00e7ocuklara 15 seans \u015feklinde uygulanan programda, ailelere y\u00f6nelik de ebeveynlik becerilerinin desteklenmesi i\u00e7in 5 seans d\u00fczenleniyor.<\/p>\n
DEHB tan\u0131l\u0131 \u00e7ocuklar, bilgi ve y\u00f6nergeyi harekete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekte zorlan\u0131yor<\/h3>\n
AA muhabirine, terapi y\u00f6ntemine ili\u015fkin bilgi veren \u00c7a\u011flayan, DEHB’i “\u00e7ocukta \u00e7oklu etmenlere ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fen hiperaktivite, dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve d\u00fcrt\u00fcsellik ile karakterize bir beyin rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131” olarak tan\u0131mlad\u0131.<\/p>\n
Uzm. Dr. \u00c7a\u011flayan, dikkatsizlik ya\u015fayan \u00e7ocuklarda, ufak hatalar yapma, okudu\u011funu anlayamama, dili i\u00e7selle\u015ftirememe, e\u015fyalar\u0131n\u0131 \u00e7ok s\u0131k kaybetme, keyifle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi s\u00fcrd\u00fcrememe gibi sorunlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, hiperaktivitesi olan \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7ok konu\u015ftuklar\u0131n\u0131, \u00e7ok hareketli olduklar\u0131n\u0131, y\u00f6nergeleri al\u0131p uygulamakta ve uyaranlara y\u00f6nelmekte \u00e7ok zorlanabildiklerini aktard\u0131.<\/p>\n
DEHB bir beyin rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in buradaki filtreleme olay\u0131nda s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve beyindeki bu filtreyi olu\u015fturan dopamin ile noradrenalin adl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck taneciklerin, genetik ya da \u00e7evresel etkenlere ba\u011fl\u0131 azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011funu belirten \u00c7a\u011flayan, bunu ya\u015fayan \u00e7ocuklara bilgi ve y\u00f6nerge gelse de harekete d\u00f6kemediklerini ifade etti.<\/p>\n
\u00c7a\u011flayan, d\u00fcrt\u00fcsellikte ise bu durumu ya\u015fayan \u00e7ocuklar\u0131n s\u0131ra bekleyemediklerini, okulda \u00f6\u011fretmenlerinin sorusuna parmak kald\u0131rmadan cevap vermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, bildikleri \u015feyi hemen s\u00f6yleme iste\u011fiyle hareket ettiklerini dile getirdi.<\/p>\n
DEHB’nin sadece dikkat eksikli\u011fiyle seyredebilece\u011fi gibi bununla birlikte d\u00fcrt\u00fcsellik ve hiperaktivitenin de bir arada g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini anlatan \u00c7a\u011flayan, kendilerine en \u00e7ok dikkat eksikli\u011fi ve hiperaktivitenin bir arada g\u00f6zlendi\u011fi \u00e7ocuklar i\u00e7in ba\u015fvuruldu\u011funu kaydetti.<\/p>\n
Tan\u0131 koymadan \u00f6nce \u00e7ocu\u011fun \u00e7evresindeki bir\u00e7ok kaynaktan bilgi al\u0131n\u0131yor<\/h3>\n
DEHB’nin her ya\u015fta g\u00f6r\u00fclebildi\u011finden bahseden \u00c7a\u011flayan, tan\u0131 koyabilmek i\u00e7in semptomlar\u0131n 12 ya\u015f\u0131ndan \u00f6nce ba\u015flamas\u0131, 6 ay boyunca s\u00fcrmesi hem ev hem okul gibi en az iki ortamda g\u00f6r\u00fclmesi gerekti\u011fini belirtti.<\/p>\n
Uzm. Dr. H\u00fclya Bing\u00f6l \u00c7a\u011flayan, bu bozuklu\u011fun tan\u0131 sa\u011flayan spesifik bir testi bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tan\u0131 koymak ad\u0131na \u00e7ocukla ilgili \u00f6\u011fretmenleri, ebeveynleri ya da ona birincil bak\u0131m verenler gibi bir\u00e7ok kaynaktan bilgi al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7ocu\u011fun genel ve bili\u015fsel geli\u015fiminin de\u011ferlendirildi\u011fini, ince ve kaba motor becerilerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n
Hem tedavinin gidi\u015fat\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek hem de bilgi almak amac\u0131yla doldurduklar\u0131 \u00f6l\u00e7ekler de bulundu\u011funu aktaran \u00c7a\u011flayan, bu verileri de\u011ferlendirdikten sonra tan\u0131y\u0131 koyduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Bu n\u00f6rogeli\u015fimsel bozuklu\u011fun d\u00fcnya k\u0131lavuzlar\u0131ndaki birincil tedavisinin ila\u00e7 oldu\u011funu fakat bunun tek ba\u015f\u0131na yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan \u00c7a\u011flayan, onun i\u00e7in \u00e7ocuk ile ailesine y\u00f6nelik \u00e7e\u015fitli terapiler de uygulanmas\u0131 gerekti\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi.<\/p>\n
\u0130\u015fitsel ve g\u00f6rsel uyaranlara kar\u015f\u0131 \u00e7ocu\u011fun esas i\u015fine odaklanmas\u0131 sa\u011flan\u0131yor<\/h3>\n
Uzm. Dr. \u00c7a\u011flayan, uygulad\u0131klar\u0131 bu terapinin n\u00f6rokognitif temelli bir y\u00f6ntem oldu\u011funa i\u015faret ederek, \u015fu bilgileri payla\u015ft\u0131:<\/p>\n
“\u00c7ocu\u011fun beynini uyaranlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p daha i\u015flevsel olmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yoruz. Bu uyaranlar hem g\u00f6rsel hem i\u015fitsel olabiliyor. Bazen ikili i\u015fitsel, bazen bir g\u00f6rsel, bir i\u015fitsel uyaran olabilir. \u00d6rne\u011fin; \u00e7ocu\u011fun 3 dakika boyunca resme bakmas\u0131n\u0131 istiyoruz. Daha sonra resmi kald\u0131r\u0131p, bununla ilgili \u00e7e\u015fitli sorular\u0131 cevaplamas\u0131n\u0131 istiyoruz. \u00c7ocuk sorular\u0131 cevaplarken, bir yandan da elimizdeki k\u00fcpleri havaya kald\u0131r\u0131yoruz. \u00c7ocuk sorular\u0131 cevaplarken ayn\u0131 anda iki renk k\u00fcp\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ka\u011f\u0131d\u0131n kenar\u0131na \u00e7izik at\u0131yor. Bu \u015fekilde uyaranlar\u0131 s\u00f6nd\u00fcrerek odaklanmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yoruz. Mesela, bir alfabe ve bu harflerle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir metin veriyoruz. Bu metni alfabeye g\u00f6re \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesini istiyoruz. Bunu yaparken el \u00e7\u0131rpma gibi sesli uyaranlarla dikkatini da\u011f\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. \u00c7ocu\u011fun bu uyaran\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fcp, \u00f6n\u00fcndeki alfabeye ve sorulara odaklanmas\u0131 gerekiyor.”<\/p>\n
Attentioner’deki temel amac\u0131n, \u00e7ocu\u011fun yapabildi\u011fi kadar\u0131n\u0131 destekleyerek bunu daha iyiye g\u00f6t\u00fcrmek oldu\u011funu vurgulayan \u00c7a\u011flayan, 15 sorudan sadece 5’ini yapan bir \u00e7ocu\u011fun daha sonra bu say\u0131y\u0131 art\u0131rabildi\u011fini dile getirdi.<\/p>\n
D\u00fczenli gelen \u00e7ocuklarda iyi sonu\u00e7lar al\u0131n\u0131yor<\/h3>\n
\u00c7a\u011flayan, seanslar esnas\u0131nda ve sonras\u0131nda \u00e7ocuklarda g\u00f6zlemledikleri geli\u015fmelere dair \u015f\u00f6yle konu\u015ftu:<\/p>\n
“\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n etkisini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in \u00f6ncesinde ve sonras\u0131nda \u00e7e\u015fitli testler uyguluyoruz. Bunlardan biri de moxo (continous performance) testi. Bug\u00fcne kadar uygulanm\u0131\u015f belki 70 \u00e7ocukta y\u00fczde 3 fireyle iyile\u015fme g\u00f6rd\u00fck. Bunlar dikkat, hiperaktivite, d\u00fcrt\u00fcsellik ve zamanlama alan\u0131nda uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z iyile\u015fmeler. Klinik olarak deneyimim \u015f\u00f6yle; d\u00fczenli gelen ve aileleri taraf\u0131ndan terapinin desteklendi\u011fi \u00e7ocuklarda \u00e7ok iyi sonu\u00e7lar g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130la\u00e7 ba\u015flanm\u0131\u015f olarak bize gelen ve bunu uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ocuklar da var, hi\u00e7 ila\u00e7 ba\u015flanmadan da uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ocuklar da var. \u0130la\u00e7 kullan\u0131rken uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ocuklarda, sonras\u0131nda ila\u00e7 dozunda d\u00fc\u015f\u00fc\u015fler veya ilac\u0131 tamamen b\u0131rakanlar oldu. Onlar\u0131 yine takip ediyoruz. Orijinal \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n Almanca bilimsel makalesi de 6 ay sonra bile program\u0131n i\u00e7eride \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etti\u011fi ve \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7ok daha iyi sonu\u00e7lar verdi\u011fini g\u00f6stermi\u015f. Biz, bug\u00fcne kadar hi\u00e7bir \u00e7ocukta tekrar etmedik. \u00d6zellikle s\u0131nav \u00f6ncesinde, s\u0131nav senesinde uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olan \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z var.”<\/p>\n
Uzm. Dr. H\u00fclya Bing\u00f6l \u00c7a\u011flayan, programa kat\u0131l\u0131p geli\u015fme sa\u011flanamayan y\u00fczde 3 dilimlik k\u0131s\u0131mda ise seanslar\u0131n\u0131 yar\u0131da kesen, \u00e7ok hareketli oldu\u011fu ya da alg\u0131lamada farkl\u0131 \u015fekilde sorunlar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde program\u0131n kendisine uygun olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenen \u00e7ocuklar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Program\u0131n e\u011fitimlerini de verdiklerini dile getiren \u00c7a\u011flayan, \u015fu ana kadar yakla\u015f\u0131k 2 bin 500 alan uzman\u0131n\u0131n bu e\u011fitimi tamamlayarak uygulay\u0131c\u0131 oldu\u011funu, T\u00fcrkiye’nin 81 ilinde bu uzmanlarca terapinin uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaydetti.<\/p>\n
Aile seans\u0131nda \u00f6\u011frendikleri sayesinde k\u0131z\u0131yla ileti\u015fimleri g\u00fc\u00e7lendi<\/h3>\n
Dikkat eksikli\u011fi ve hiperaktivite bozuklu\u011fu nedeniyle 9 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131n\u0131 terapiye getiren baba Atakan Atakan da terapiden \u00f6nce d\u00fcrt\u00fc ve davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131, toplum i\u00e7inde kayg\u0131l\u0131 hissetme, arkada\u015flar\u0131yla ileti\u015fim kuramama gibi sorunlar ya\u015fayan \u00e7ocu\u011funun ya\u015f\u0131tlar\u0131nca d\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve okulda akran zorbal\u0131\u011f\u0131yla da kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Bu sorunlar \u00fczerine Uzm. Dr. H\u00fclya Bing\u00f6l \u00c7a\u011flayan’a ba\u015fvurduklar\u0131n\u0131 anlatan Atakan, tan\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan testlerde k\u0131z\u0131nda davran\u0131\u015f bozuklu\u011fu, duygusal anlamda kendine hakim olamama, ileti\u015fim s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 gibi bir\u00e7ok belirtinin g\u00f6zlendi\u011fini ifade etti.<\/p>\n
Atakan, seans almaya ba\u015flayan k\u0131z\u0131nda g\u00f6zlemledi\u011fi geli\u015fmeleri ise \u015f\u00f6yle aktard\u0131:<\/p>\n
“Odaklanmas\u0131 artt\u0131. Arkada\u015flar\u0131yla ileti\u015fimi daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 seviyeye geldi. Kendini ifade edebilmeyi, koruyabilmeyi, ya\u015f\u0131tlar\u0131yla, b\u00fcy\u00fckleriyle daha iyi ileti\u015fim kurabilmeyi \u00f6\u011frendi. Matematik ve T\u00fcrk\u00e7ede \u00e7ok zay\u0131ft\u0131, bu e\u011fitimler sonucunda akranlar\u0131yla ayn\u0131 seviyeye geldi. \u00d6ncesinde inat\u00e7\u0131yd\u0131, s\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc dinlemiyordu. \u0130leti\u015fim anlam\u0131nda kopuktuk. Aile g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z e\u011fitimler sonucunda onun duygusunu nas\u0131l anlayabilece\u011fimiz bize \u00f6\u011fretildi. Ailemizin daha fazla kayna\u015fmas\u0131, ileti\u015fimimizin daha iyi olmas\u0131 i\u00e7in hocalar\u0131m\u0131z bize de \u00f6devler verdi. Bu \u00f6devleri elimizden geldi\u011fince yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. 2 y\u0131l\u0131 doldurduk. \u00c7ok memnunuz.”<\/p>\n