Samsun Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. Y\u00fcksel Ardal\u0131, do\u011fada \u00e7ok uzun s\u00fcre kalabildikleri i\u00e7in “sonsuz kimyasallar” olarak adland\u0131r\u0131lan perflorlu ve poliflorlu alkil maddelerin topra\u011fa ve suya kar\u0131\u015fabildi\u011fini, deniz canl\u0131lar\u0131nda ve insan v\u00fccudunda tespit edildi\u011fini, ayr\u0131ca bir\u00e7ok hastal\u0131kla ili\u015fkilendirildi\u011fini kaydetti.<\/p>\n
G\u00fcnl\u00fck hayatta t\u00fcketilen pek \u00e7ok g\u0131da, kozmetik ve tekstil \u00fcr\u00fcn\u00fc, \u00fcretim a\u015famalar\u0131nda binlerce kimyasal maddeye maruz kal\u0131yor. Bu kimyasallar aras\u0131nda perflorlu ve poliflorlu alkil maddeler (PFAS) de bulunuyor. 1940’l\u0131 y\u0131llardan bu yana tekstilden mutfak gere\u00e7lerine, temizlik \u00fcr\u00fcnlerinden kozmetik sekt\u00f6r\u00fcne kadar bir\u00e7ok end\u00fcstride ham madde olarak kullan\u0131lan PFAS t\u00fcrleri, do\u011fada \u00e7ok uzun s\u00fcre kalabilirken \u00e7evre ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tehdit ediyor.<\/p>\n
Prof. Dr. Y\u00fcksel Ardal\u0131, AA muhabirine, sonsuz kimyasallar\u0131n insan v\u00fccudunda ve \u00e7evrede zamanla biriken, insan yap\u0131m\u0131 kimyasallardan olu\u015fan bir grup madde oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n
Sonsuz kimyasallar\u0131n yar\u0131lanma \u00f6m\u00fcrlerinin 1000 y\u0131ldan fazla oldu\u011fu bilgisini payla\u015fan Ardal\u0131, “2000 y\u0131l\u0131nda kimyasal madde giri\u015fi d\u00fcnya n\u00fcfusuyla ayn\u0131 oranda hesaplan\u0131rken, 2020 y\u0131l\u0131nda 2 kat\u0131 olarak hesaplanm\u0131\u015f. 2050’de bu rakam\u0131n 3 kat olaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplarsak biz yar\u0131n i\u00e7ece\u011fimiz suyun kalitesinden, \u00f6zelliklerinden hi\u00e7 emin olamayaca\u011f\u0131z.” de\u011ferlendirmesinde bulundu.<\/p>\n
Sonsuz kimyasallar\u0131n 5 binden fazla \u00e7e\u015fidi bulundu\u011funa dikkati \u00e7eken Ardal\u0131, “Sonsuz kimyasallara ben ‘g\u00f6remedi\u011fimiz kirlilik’ diyorum. Hani m\u00fcsilaj\u0131, belli bir s\u00fcre sonra da olsa g\u00f6r\u00fcp fark etmeye ba\u015fl\u0131yoruz ama bu fark\u0131nda olamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir kirlilik. Do\u011fada \u00e7ok uzun s\u00fcre kalabiliyor, do\u011fal zincir i\u00e7erisinde bulunuyor ve bu nedenle ‘forever chemicals’ yani sonsuz kimyasallar, kal\u0131c\u0131 kirleticiler olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yorlar. \u0130nsan v\u00fccudunda, deniz canl\u0131lar\u0131nda, suda ve toprakta da tespit edildiler.” diye konu\u015ftu.<\/p>\n
Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcnde sonsuz kimyasal var<\/h3>\n
Ardal\u0131, sonsuz kimyasallar\u0131n yang\u0131n s\u00f6nd\u00fcrme t\u00fcpleri, teflon tavalar, ka\u011f\u0131t ve karton g\u0131da ambalajlar\u0131, patlam\u0131\u015f m\u0131s\u0131r po\u015fetleri, pizza kutular\u0131, haz\u0131r kekler, su itici giysiler, hal\u0131lar, perdeler, g\u00fcne\u015f kremleri, fond\u00f6tenler ve sa\u00e7 kremleri gibi g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z pek \u00e7ok \u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde bulundu\u011funu, bu kimyasallar\u0131n ayn\u0131 zamanda havac\u0131l\u0131k, otomotiv, in\u015faat, elektronik ve askeri sanayi gibi sekt\u00f6rlerde de kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi.<\/p>\n
Y\u00fcksel Ardal\u0131, sonsuz kimyasallar\u0131n su ve g\u0131da d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne etkisine ili\u015fkin \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi:<\/p>\n
“Yang\u0131n s\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fclerin kullan\u0131lmas\u0131 sonucunda sonsuz kimyasallar do\u011frudan y\u00fczey sular\u0131na, yeralt\u0131 suyuna, topra\u011fa ve havaya kar\u0131\u015fabiliyor. Sonsuz kimyasallar at\u0131k olarak e\u011fer \u00e7\u00f6pe gittiyse bu kimyasallar\u0131n ya\u011fmurla y\u0131kanma ve toz par\u00e7ac\u0131klar\u0131 halinde havaya tozuma gibi \u015fekillerde sulara ve topra\u011fa kar\u0131\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusu. Topra\u011fa kar\u0131\u015fan sonsuz kimyasallar kolayl\u0131kla yer alt\u0131 sular\u0131na kar\u0131\u015fabiliyor \u00e7\u00fcnk\u00fc sabit durmuyorlar, hareketliler, kolayl\u0131kla bir yerden bir yere ge\u00e7i\u015f yapabiliyor. Elinizde PFAS i\u00e7eren bir \u00fcr\u00fcn varsa lavaboda ya da makinede onu y\u0131karken bile, kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z suda PFAS i\u00e7eren bir at\u0131k olu\u015fturup bunun ortama yay\u0131lmas\u0131na sebep olabiliyorsunuz.”<\/p>\n
“Ya\u011fmur suyunda PFAS tespit edildi”<\/h3>\n
Bu kimyasallar\u0131n bertaraf edilmesinin \u015fu an i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izen Ardal\u0131, “Sonsuz kimyasallar, ar\u0131tma tesislerine geliyor fakat ar\u0131tma tesislerine geldi\u011finde karbon flor ba\u011f\u0131 olan bu bile\u015fikleri bertaraf etmemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Yine bu sular ar\u0131t\u0131ld\u0131ktan sonra i\u00e7lerinde PFAS bulunarak denize ve y\u00fczey sular\u0131na de\u015farj ediliyor.” ifadelerini kulland\u0131.<\/p>\n
Amerika Birle\u015fik Devletleri’nde yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada ya\u011fmur suyunda sonsuz kimyasallar tespit edildi\u011fini aktaran Ardal\u0131, \u015f\u00f6yle devam etti:<\/p>\n
“Ya\u011fmur suyunda bulunmas\u0131 \u015fu demek; bir su d\u00f6ng\u00fcs\u00fc var. Ya\u011fmur ya\u011f\u0131yor, sular birikiyor, biz bu sular\u0131 kullan\u0131yoruz yani sonu\u00e7ta o d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn i\u00e7erisinde hi\u00e7bir \u015fey termodinami\u011fin yasas\u0131na g\u00f6re vardan yok yoktan var edilemedi\u011fine g\u00f6re bu kirleticiler ya\u011fmur suyunda varsa e\u011fer i\u00e7ti\u011fimiz suda da var, yedi\u011fimiz g\u0131da da var, soludu\u011fumuz havada da var anlam\u0131na geliyor. PFAS t\u00fcrleri tar\u0131m alanlar\u0131nda ya\u011fmurla birlikte geldi\u011finde biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fe de zarar veriyor. Bu kimyasallar sinsi ve yay\u0131lmac\u0131 \u00f6zellikleri nedeniyle “k\u00f6stebek kirletici” olarak da an\u0131l\u0131yor. Son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalardan birinde, Antarktika’daki ya\u011fmur suyunda bile sonsuz kimyasal tespit edildi.”<\/p>\n
Sonsuz kimyasallar\u0131n insan kan\u0131 ve dokusunda da tespit edildi\u011fini belirten Ardal\u0131, bu kimyasallar\u0131n, hasarl\u0131 do\u011fumlardan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminin bozulmas\u0131na kadar insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde olumsuz etkilerinin olabildi\u011fini, ayr\u0131ca kanser, \u00fcreme sorunlar\u0131 gibi bir\u00e7ok hastal\u0131kla ili\u015fkilendirildi\u011fini vurgulad\u0131.<\/p>\n
Sonsuz kimyasallar deniz canl\u0131lar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiliyor?<\/h3>\n
Bu kimyasallar\u0131n sadece insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil deniz canl\u0131lar\u0131 \u00fczerinde de olumsuz etkileri bulundu\u011funu ortaya koyan ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eden Ardal\u0131, “Sonsuz kimyasallar\u0131n hayvan dokular\u0131nda ve bitkilerde bulundu\u011fu biliniyor. Yunuslarda \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015f. Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemlerine, b\u00f6brek ve karaci\u011fer i\u015flevlerine zarar verdi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. Su samurlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015f ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemlerine zarar verdi\u011fi tespit edilmi\u015f. Kutup ay\u0131lar\u0131nda ise n\u00f6rolojik hasarlar olu\u015fturdu\u011fu hormon sistemlerine m\u00fcdahale edildi\u011fi, \u00fcremeyi etkiledi\u011fi gibi tespitler yap\u0131lm\u0131\u015f.” dedi.<\/p>\n
Amerika’da baz\u0131 eyaletlerde y\u00fczey sular\u0131ndaki sonsuz kimyasal oranlar\u0131n\u0131n belirlenerek bir harita olu\u015fturuldu\u011funu ve t\u00fcketicinin su faturalar\u0131nda t\u00fckettikleri suyla ald\u0131klar\u0131 kimyasal dozlar\u0131n payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatan Ardal\u0131, sonsuz kimyasallarla ilgili t\u00fcketicinin fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131 gerekti\u011fine de\u011findi.<\/p>\n
Prof. Dr. Ardal\u0131, konu\u015fmas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle tamamlad\u0131:<\/p>\n
“Modern kimyan\u0131n bir mucizesi diye ba\u015flayan sonsuz kimyasallar \u015fimdi bir ulusal kriz haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bizim \u00e7ok uyan\u0131k ve dikkatli olmam\u0131z, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ko\u015fullarda ya\u015famak istiyorsak bunun fark\u0131nda olmam\u0131z gerekiyor. Sonsuz kimyasallara alternatif materyaller, kimyasallar ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. Biraz da hem \u00fcretici hem de t\u00fcketici olarak baz\u0131 \u015feylerden de vazge\u00e7memiz ya da elimizi ta\u015f\u0131n alt\u0131na koymam\u0131z gerekiyor. Giydi\u011fimiz mont \u0131slanm\u0131yor, biz de \u0131slanm\u0131yoruz ya da dertsiz masa \u00f6rt\u00fcs\u00fc istiyoruz. Bu noktada t\u00fcketici de biraz fedakarl\u0131k yapabilir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.”<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/admin.aa.com.tr\/uploads\/userFiles\/79121245-49cb-4f77-bd45-d9d308a833b3\/04_2023%2F12_Ocak%2F03%2Fbanner_haber_afad_001.jpeg\"\/)
<\/a><\/p>\n