<\/p>\n
Prof. Dr. Enver Arpa, Sudan’da ordu ile H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri aras\u0131nda ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, taraflar\u0131n \u00fclke siyasetindeki yerini ve olaylar\u0131n arka plan\u0131n\u0131 AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
Devrik lider \u00d6mer el-Be\u015fir y\u00f6netiminin 2018 y\u0131l\u0131n\u0131n son g\u00fcnlerinde ekmek ve akaryak\u0131t gibi temel t\u00fcketim \u00fcr\u00fcnlerine y\u00fcksek miktarda zam yapmas\u0131yla soka\u011fa d\u00f6k\u00fclen Sudan halk\u0131, 2019 y\u0131l\u0131n\u0131n nisan ay\u0131nda yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131ll\u0131k el-Be\u015fir y\u00f6netimini devirerek Sudan’\u0131 adeta bir ate\u015f \u00e7emberinin i\u00e7ine att\u0131. Zira el-Be\u015fir iktidardan indirilse de onun iktidar\u0131 d\u00f6neminde \u015fekillenen Sudan ordusu, y\u00f6netimi devretmeye yana\u015fmad\u0131. Komuta kademesi, darbe s\u00fcrecinde \u00f6nc\u00fc bir rol \u00fcstlenerek ipleri elinde tutmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. S\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 g\u00fcnlerin ard\u0131ndan g\u00f6sterilere kat\u0131lan gruplar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve De\u011fi\u015fim G\u00fc\u00e7leri (\u00d6DG) ile askeri kanattan olu\u015fan Egemenlik Konseyi kuruldu. Konseyin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na General Abdulfettah el-Burhan, yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na ise H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri (HDK) Komutan\u0131 Muhammed Hamdan Dakalu getirildi. \u0130\u00e7i\u015fleri ve Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6nemli bakanl\u0131klar askeri kanatta kalmak kayd\u0131yla yar\u0131 sivil bir h\u00fck\u00fcmet kuruldu.<\/p>\n
Egemenlik Konseyi’nin g\u00f6lgesinde faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcren Abdullah Hamduk ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131ndaki h\u00fck\u00fcmet, beklenen ba\u015far\u0131y\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc sa\u011flayamad\u0131. Askeri kanad\u0131n ba\u015fvurdu\u011fu manevralarla i\u015flemez hale gelen Hamduk h\u00fck\u00fcmeti, y\u00f6netimi b\u0131rakarak \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131. Sivil kanad\u0131 tasfiye eden Egemenlik Konseyi, bu defa kendi aras\u0131nda el alt\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir taht kavgas\u0131na tutu\u015ftu. Ordu Komutan\u0131 Orgeneral el-Burhan ile H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri Komutan\u0131 General Dakalu, birbirini etkisizle\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli hamlelere ba\u015fvurmaya ba\u015flad\u0131. El-Burhan s\u0131k s\u0131k askeri g\u00fc\u00e7lerin tek \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmas\u0131 gerekti\u011fini dile getirirken Dakalu, bu giri\u015fimin kendisini devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek buna \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. 2022 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda askerle siviller aras\u0131nda imzalanan “\u00e7er\u00e7eve anla\u015fma”da ordunun tek \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmas\u0131 da yer ald\u0131. Bundan rahats\u0131zl\u0131k duyan Dakalu ile Ordu Komutan\u0131 el-Burhan aras\u0131ndaki m\u00fccadele 15 Nisanda silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Ba\u015fkent Hartum’da ba\u015flayan \u00e7at\u0131\u015fmalar k\u0131sa s\u00fcrede Meravi ve Darfur b\u00f6lgesi ba\u015fta olmak \u00fczere bir\u00e7ok b\u00f6lgeye yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Sudan Cumhuriyeti, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 elde etti\u011finden beri kimi zaman sivil g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc y\u00f6netimler taraf\u0131ndan idare edilse de ger\u00e7ekte hep askeri vesayetle y\u00f6netildi. \u00dclkede en uzun s\u00fcre iktidarda kalan \u00d6mer el-Be\u015fir de askeri bir darbeyle i\u015fba\u015f\u0131na gelmi\u015fti. El-Be\u015fir, d\u00f6neminin son y\u0131llar\u0131nda se\u00e7imler yaparak iktidar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrse dahi genel komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da yapt\u0131\u011f\u0131 ordu onun en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7isiydi. El-Be\u015fir’in d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesinden sonra askerler sivil kanatla iktidar\u0131 payla\u015fmak zorunda kald\u0131 fakat usta manevralarla bu kanad\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Ancak bu defa d\u0131\u015far\u0131dan orduya eklemlenen H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri, ordu i\u00e7erisinde bir ayr\u0131l\u0131k ya\u015fanmas\u0131na ve ordunun birlik i\u00e7inde hareket etmesine engel te\u015fkil etti.<\/p>\n
H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri el-Be\u015fir d\u00f6neminde \u00f6zellikle Darfur b\u00f6lgesinde isyanc\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 kullan\u0131lmak \u00fczere olu\u015fturulan ve Cancavid olarak isimlendirilen gayriresmi bir g\u00fc\u00e7 ve sonradan g\u00fcvenlik sistemine dahil edilen bir unsurdur. Bu kuvvetler daha \u00e7ok Dakalu ailesi taraf\u0131ndan sevk ve idare edilen bir birim olarak te\u015fekk\u00fcl etti. Hamdan Dakalu ve karde\u015fi bu g\u00fcc\u00fcn idaresinde mutlak bir otoriteye sahip. Kuvvet mensuplar\u0131 Dakalu karde\u015fler taraf\u0131ndan \u00f6zenle se\u00e7ildikleri i\u00e7in \u00fcst kademeye g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sadakatle ba\u011fl\u0131l\u0131k g\u00f6steriyor. Bu kuvvetler g\u00fcvenlik sistemine dahil edildikten sonra \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla \u00f6zerk bir yap\u0131ya kavu\u015fturuldu. Ordu i\u00e7inde bir ordu gibi davranan H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri bir g\u00fcvenlik unsuru olmakla yetinmeyerek \u00e7e\u015fitli ekonomik faaliyetlerde de bulunuyor. Dakalu karde\u015flerin Darfur b\u00f6lgesinde ke\u015ffedilen alt\u0131n ocaklar\u0131n\u0131 i\u015flettikleri ve buradan \u00f6nemli bir gelir elde ettikleri ifade ediliyor. Dakalu’nun baz\u0131 K\u00f6rfez \u00fclkelerinden de destek ald\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor.<\/p>\n
Dakalu y\u00f6netimindeki H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetlerinin \u00f6zerk yap\u0131s\u0131, ekonomik imkanlar\u0131 ve uluslararas\u0131 deste\u011fiyle Sudan g\u00fcvenlik sistemi i\u00e7erisinde adeta ba\u011f\u0131ms\u0131z bir g\u00fc\u00e7 gibi hareket etti\u011fi ve ordu komuta kademesini dikkate almad\u0131\u011f\u0131 s\u0131k s\u0131k dile getirilen hususlardan. Egemenlik Konseyi ile sivil unsurlar aras\u0131nda yap\u0131lan “\u00e7er\u00e7eve anla\u015fma”da H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetlerinin Sudan g\u00fcvenlik sistemi i\u00e7erisindeki etkisini yok edecek h\u00fck\u00fcmlerin bulunmas\u0131 el-Burhan ile Dakalu aras\u0131nda ya\u015fanan gizli otorite m\u00fccadelesini aleni hale getirdi. Dakalu, H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetlerinin orduya tam entegre edilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ya\u015fanan anla\u015fmazl\u0131k taraflar\u0131 bir \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131na s\u00fcr\u00fckledi.<\/p>\n
B\u00f6lgesel ve k\u00fcresel baz\u0131 akt\u00f6rlerin de bu ayr\u0131\u015fmada s\u00f6z sahibi oldu\u011fu \u015f\u00fcphesizdir. El-Burhan’\u0131n bu anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n giderilmesinde d\u0131\u015f m\u00fcdahalelerin devreye girmemesi hususunda yapt\u0131\u011f\u0131 uyar\u0131 bunun bir g\u00f6stergesidir. \u00d6zellikle baz\u0131 K\u00f6rfez \u00fclkelerinin el-Burhan’dan memnun kalmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in Dakalu’yu destekledikleri ifade ediliyor. Zira muhafazakar yap\u0131s\u0131yla bilinen el-Burhan, t\u00fcm \u00e7abalara ra\u011fmen \u0130slami Hareket mensubu el-Be\u015fir b\u00fcrokrasisinin sert tedbirlerle tasfiyesine yana\u015fmayarak aksine Hamduk h\u00fck\u00fcmetinin ba\u015fvurdu\u011fu tasfiye tedbirlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ge\u00e7ersiz hale getirdi. S\u00f6zgelimi Hamduk d\u00f6neminde g\u00f6revden el \u00e7ektirilen b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerin \u00e7o\u011fu mahkemelerin ald\u0131\u011f\u0131 kararlarla g\u00f6revlerine geri d\u00f6nd\u00fc. Yine bu d\u00f6nemde kurulan ve hukuki bir dayana\u011f\u0131 bulunmayan tasfiye komisyonlar\u0131n\u0131n faaliyetlerine de son verildi. El-Burhan’\u0131n bu tutumunu manip\u00fcle etmek isteyen Hamdan Dakalu, giri\u015fti\u011fi bu kalk\u0131\u015fmada el-Burhan’\u0131n radikal dini anlay\u0131\u015f\u0131 besledi\u011fini iddia ederek kendisine uluslararas\u0131 me\u015fruiyet sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n
H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri (HDK), hava unsurlar\u0131na ve a\u011f\u0131r silahlara sahip olmamakla birlikte h\u0131zl\u0131 mobilize olabilen bir yap\u0131dad\u0131r. Arkas\u0131na baz\u0131 d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin deste\u011fini alm\u0131\u015f olsa da t\u00fcm muharebe unsurlar\u0131na sahip d\u00fczenli orduya kar\u015f\u0131 bir zafer kazanmas\u0131 beklenmiyor. Nitekim \u00fclke genelinde y\u00f6netimi ele ge\u00e7irebilecek bir performansa ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7en s\u00fcre i\u00e7inde anla\u015f\u0131ld\u0131. H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri daha \u00e7ok egemenlik sembol\u00fc say\u0131lan Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Saray\u0131, Genelkurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, ulusal televizyon binas\u0131 gibi mekanlar\u0131 alarak darbe \u015feklinde y\u00f6netimi ele ge\u00e7irmeye niyetlenmi\u015f olsa da bunu ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Ancak d\u00fczenli ordunun da \u015fehir sava\u015f\u0131 \u015feklinde cereyan eden bu \u00e7at\u0131\u015fmalarda h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ba\u015far\u0131 elde etmesinin kolay olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Mobilizasyon kabiliyeti y\u00fcksek olan bu kuvvetlere kar\u015f\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede hakim olmak kolay olmayacakt\u0131r. Ancak t\u00fcm zorlu\u011fa ra\u011fmen ordu birliklerinin ilerleyen g\u00fcnlerde H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetlerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131raca\u011f\u0131, bu birliklerin daha \u00e7ok destek bulabildi\u011fi Darfur b\u00f6lgesine kayaca\u011f\u0131 ve \u00e7ete sava\u015flar\u0131 \u015feklinde m\u00fccadeleye devam edece\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ihtimal. Tabii uluslararas\u0131 toplumun m\u00fcdahalesi de bu konuda belirleyici olabilir. El-Burhan’\u0131n yap\u0131lacak bask\u0131lara daha fazla dayanamay\u0131p bir uzla\u015fmaya raz\u0131 olmas\u0131 da ihtimal dahilindedir.<\/p>\n
[Prof. Dr. Enver Arpa Ankara Sosyal Bilimler \u00dcniversitesi (ASB\u00dc) B\u00f6lge \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc M\u00fcd\u00fcr\u00fcd\u00fcr]<\/p>\n
*Makalelerdeki fikirler yazar\u0131na aittir ve Anadolu Ajans\u0131n\u0131n edit\u00f6ryal politikas\u0131n\u0131 yans\u0131tmayabilir.<\/p>\n