<\/p>\n
Ankara \u00dcniversitesinden bilim insanlar\u0131, “dopamin” ve “stres” fakt\u00f6rlerinin beynin “zaman” alg\u0131lama s\u00fcre\u00e7lerinde baz\u0131 de\u011fi\u015fimler yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu.<\/p>\n
Sonu\u00e7lar\u0131 uluslararas\u0131 makaleyle duyurulacak ara\u015ft\u0131rma bulgular\u0131na g\u00f6re, stres, zaman alg\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan beynin y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc kontrol\u00fcn\u00fc bozarken, dopamin d\u00fczeyi y\u00fcksek bireyler zaman\u0131 daha do\u011fru alg\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n, zaman alg\u0131s\u0131 bozuklu\u011funa neden olan depresyon, \u015fizofreni ve parkinson gibi hastal\u0131klar\u0131n gizeminin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda, tan\u0131 ve tedavilerinin izlenmesinde yeni ufuklar a\u00e7mas\u0131 bekleniyor.<\/p>\n
N\u00f6robilim ve N\u00f6roteknoloji Ortak Uygulama ve Ara\u015ft\u0131rma Merkezi (N\u00d6ROM) \u0130nsan N\u00f6rog\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme Laboratuvar\u0131 sorumlusu Ankara \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi Fizyoloji Anabilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. Metehan \u00c7i\u00e7ek, T\u00dcB\u0130TAK destekli “Sosyal Stresin Zaman Alg\u0131s\u0131 \u00dczerine Etkisi: Epigenetik ve Beyin G\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 bilimsel projenin sonu\u00e7lar\u0131na ili\u015fkin AA muhabirine a\u00e7\u0131klamalarda bulundu.<\/p>\n
ABD’de \u00e7e\u015fitli \u00fcniversitelerde sinir bilim \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ard\u0131ndan T\u00fcrkiye’ye d\u00f6nen ve yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131ld\u0131r beynin \u00fcst d\u00fczey i\u015flevlerinin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fiyle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan \u00c7i\u00e7ek, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme y\u00f6ntemlerini kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n
\u00c7i\u00e7ek, son ara\u015ft\u0131rmas\u0131na ili\u015fkin, “\u00d6teden beri \u015funu merak ederdim; ge\u00e7irdi\u011fim bir kaza s\u0131ras\u0131nda saniyeler sanki dakikalar gibi ge\u00e7ti, zaman bir t\u00fcrl\u00fc ge\u00e7medi. Acaba bu s\u00fcrede beynimde ne olu\u015fmu\u015ftu? Yani stres alt\u0131ndayken ya da duygusal yo\u011funlu\u011fu olan d\u00f6nemlerde zaman neden yava\u015f ge\u00e7iyordu? \u0130\u015fte bu soruyu merak etti\u011fimden \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131m.” diye konu\u015ftu.<\/p>\n
Bu konunun iki doktora \u00f6\u011frencisinin tezinde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktaran \u00c7i\u00e7ek, bunlardan ilkinde sosyal stresin zaman alg\u0131s\u0131 \u00fczerindeki etkisini ara\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
T\u00dcB\u0130TAK destekli y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda etik kurul onay\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f iki deney yapt\u0131klar\u0131n\u0131 belirten \u00c7i\u00e7ek, \u015f\u00f6yle devam etti:<\/p>\n
“\u0130lk deneyde manyetik rezonans (MR) g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme tekni\u011fi alt\u0131nda 45 sa\u011fl\u0131kl\u0131 yeti\u015fkine sosyal stres yaratan, ‘ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k’ duygusu veren g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler izlettirdik. Bu durumda beyinlerinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemesini yapt\u0131k. G\u00f6rd\u00fck ki sosyal stres, zaman alg\u0131s\u0131nda de\u011fi\u015fikliklere neden oluyor. Deney sonu\u00e7lar\u0131, normal \u015fartlarda bireylerin zaman\u0131 oldu\u011fundan daha h\u0131zl\u0131 ge\u00e7iyormu\u015f gibi alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak stres alt\u0131nda zaman\u0131 do\u011fruya yak\u0131n alg\u0131lamalar\u0131n\u0131n bir yava\u015f \u00e7ekim etkisi olu\u015fturdu\u011funu g\u00f6sterdi. Yani beyindeki baz\u0131 b\u00f6lgeler, zaman alg\u0131s\u0131 g\u00f6revi yaparken stresle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsan\u0131z aktivitesini kaybediyor. Stres, zaman alg\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan beynin y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc kontrol\u00fcn\u00fc bozuyor. Beyin stres an\u0131nda, zaman\u0131 istemeden de olsa adeta yava\u015f \u00e7ekime al\u0131yor yani ve hayat kurtarabilecek kararlar\u0131 almak i\u00e7in sanki zaman penceresi geni\u015fliyor.”<\/p>\n
\u00c7i\u00e7ek, yine ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ikinci deneyinde 44 sa\u011fl\u0131kl\u0131 bireyin t\u00fck\u00fcr\u00fck \u00f6rneklerinden DNA metilasyonu incelemesi yapt\u0131klar\u0131n\u0131 ifade ederek, “Bu inceleme sonucunda beyinlerinde dopamin d\u00fczeyi y\u00fcksek bireylerin zaman\u0131 daha do\u011fru alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterildi. Yani stres hallerinde dopamin seviyesi y\u00fckseliyor ve beyin zaman\u0131 daha do\u011fru alg\u0131l\u0131yor.” dedi.<\/p>\n
Dopaminin asl\u0131nda \u00f6d\u00fclle ili\u015fkili oldu\u011funa i\u015faret eden \u00c7i\u00e7ek, “\u00d6rne\u011fin yemek yedi\u011fimizde, tak\u0131m\u0131m\u0131z bir ma\u00e7 kazand\u0131\u011f\u0131nda dopamin sistemi aktive oluyor. Farkl\u0131 bireylerde zaman alg\u0131s\u0131 niye farkl\u0131? Bu dopamin seviyesi yani \u00f6d\u00fcl sistemiyle ilgili. \u00d6te yandan beyin dopamin d\u00fczeyleri y\u00fcksek olan bireylerin zaman alg\u0131s\u0131 g\u00f6revi s\u0131ras\u0131nda beyin aktivasyonlar\u0131n\u0131n adeta daha verimli hale geldi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu bulgu da stres alt\u0131nda zaman\u0131n daha yava\u015f ge\u00e7ti\u011fini hissetmemizi a\u00e7\u0131klayabilir. ” a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bulundu.<\/p>\n
Prof. Dr. Metehan \u00c7i\u00e7ek, ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n nerede kullan\u0131laca\u011f\u0131na ili\u015fkin soruyu yan\u0131tlarken \u015funlar\u0131 kaydetti:<\/p>\n
“Daha \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131m\u0131zla birle\u015ftirirsek zaman alg\u0131s\u0131 depresyon hastalar\u0131nda bozuluyor. Zaten depresyon hastalar\u0131 \u00f6d\u00fclden fayda sa\u011flam\u0131yorlar, hi\u00e7bir \u015fey onlar\u0131 mutlu etmiyor. Yani dopamin sisteminde bir sorun var. Dolay\u0131s\u0131yla dopamin sisteminde sorun olan durumlarda zaman alg\u0131s\u0131n\u0131n bozulmas\u0131 daha mant\u0131kl\u0131 geliyor. \u0130ki \u00e7al\u0131\u015fmadan elde edilen sonu\u00e7larla, insanda stres alt\u0131nda zaman\u0131n neden farkl\u0131 alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131k. Ara\u015ft\u0131rma bulgular\u0131n\u0131n, zaman alg\u0131s\u0131 bozuklu\u011funa neden olan parkinson, \u015fizofreni gibi hastal\u0131klar\u0131n gizeminin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda tan\u0131 ve tedavilerinin izlenmesinde yeni ufuklar a\u00e7mas\u0131n\u0131 bekliyoruz. Sonu\u00e7lar, \u00f6zellikle depresyon hastalar\u0131ndaki zaman alg\u0131s\u0131 bozuklu\u011funun nedenini anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yararl\u0131 olacak.”<\/p>\n
\u00c7al\u0131\u015fma sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n Dr. G\u00fcvem G\u00fcm\u00fc\u015f Akay taraf\u0131ndan fizyoloji ve Dr. G\u00f6zde Vatansever taraf\u0131ndan sinirbilim doktora tezleri olarak yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktaran \u00c7i\u00e7ek, ayr\u0131ca bilimsel dergiye g\u00f6nderilmek \u00fczere uluslararas\u0131 makalelerinin haz\u0131rl\u0131k a\u015famas\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6zlerine ekledi.<\/p>\n