<\/p>\n
Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM) verilerine g\u00f6re, d\u00fcnya genelinde her y\u0131l 500 milyar plastik po\u015fet kullan\u0131l\u0131yor ve 13 milyon plastik, okyanuslara at\u0131l\u0131yor. Dakikada 1 milyon plastik \u015fi\u015fe sat\u0131l\u0131rken plastik \u00fcretimi i\u00e7in y\u0131lda 17 milyon varil petrol harcan\u0131yor. Do\u011fada yok olmas\u0131 y\u00fczlerce y\u0131l\u0131 bulan plastikler nedeniyle her y\u0131l 100 bin deniz canl\u0131s\u0131 ya\u015fam\u0131n\u0131 yitiriyor. \u015ei\u015fe sular\u0131n\u0131n y\u00fczde 90’\u0131nda, musluk sular\u0131n\u0131n ise y\u00fczde 83’\u00fcnde plastik partik\u00fcller bulunuyor. \u0130nsan kaynakl\u0131 at\u0131klar\u0131n y\u00fczde 10’unu plastikler meydana getirirken, plastiklerin y\u00fczde 50’sini tek kullan\u0131ml\u0131k plastikler olu\u015fturuyor.<\/p>\n
G\u00f6teborg \u00dcniversitesinden Profes\u00f6r Bethanie Carney Almroth \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde bir grup bilim insan\u0131 taraf\u0131ndan Afrika, G\u00fcney Amerika, Asya ve Do\u011fu Avrupa’daki 13 \u00fclkede bulunan plastik geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm tesislerinden al\u0131nan peletler \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmada, bu peletlerin \u00fczerinde 600’den fazla zehirli kimyasal tespit edildi. Peletlerde bulunan 491 organik ve 170 ge\u00e7ici bile\u015fik, pestisit, farmas\u00f6tik, end\u00fcstriyel kimyasal ve plastik katk\u0131 maddesi gibi s\u0131n\u0131flara ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Plastiklerdeki 13 binden fazla kimyasal\u0131n y\u00fczde 25’i zararl\u0131 olarak nitelendirilirken, plastiklerin kullan\u0131m esnas\u0131nda di\u011fer kimyasallar\u0131 adsorbe etti\u011fi bu nedenle hi\u00e7bir plasti\u011fin g\u00fcvenli kategoride s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmayaca\u011f\u0131 sonucuna ula\u015f\u0131ld\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmada, plastiklerdeki zehirli kimyasallar\u0131n, plastiklerin geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ve bertaraf\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 dolay\u0131s\u0131yla geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f plastiklerin hi\u00e7bir alanda yeniden kullan\u0131m\u0131n\u0131n uygun olmad\u0131\u011f\u0131 tespitinde bulunuldu.<\/p>\n
Plastiklerdeki zehirli kimyasallara ili\u015fkin AA muhabirinin sorular\u0131n\u0131 yan\u0131tlayan TEMA Vakf\u0131 Bilim Kurulu \u00dcyesi ve \u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi M\u00fchendislik Fak\u00fcltesi \u00c7evre M\u00fchendisli\u011fi B\u00f6l\u00fcm\u00fc emekli \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. \u0130lhan Tal\u0131nl\u0131, polimer bir madde olan plasti\u011fin \u00fcretimi esnas\u0131nda kimyasal olarak nitelendirilen \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fcler, stabilizanlar ve katk\u0131 maddeleri kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Plastikteki t\u00fcm maddelerin tek ba\u015f\u0131na olmasa bile ba\u015fka kimyasallarla bir araya geldi\u011finde zehirli etki olu\u015fturdu\u011funu belirten Tal\u0131nl\u0131, “Plasti\u011fin i\u00e7indeki bu kimyasallar geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle daha tehlikeli oluyor. Bu da geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecinde yap\u0131lan i\u015fleme ba\u011fl\u0131. Polietilen tereftalatlar\u0131 di\u011fer at\u0131klardan ayr\u0131 bir yerde toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 varsayal\u0131m. Bunlar\u0131 toplayan end\u00fcstri, sadece polietilen tereftalat\u0131n peletlerini yeniden \u00fcretir fakat bu esnada geri kazanmak \u00fczere solventler kullan\u0131p farkl\u0131 maddeler eklerse hem kendi end\u00fcstrisi kirletici olacak hem de \u00fcretti\u011fi yeni plastik art\u0131k mesela su \u015fi\u015fesi olmayacak da oyuncak olarak \u00e7ocuklar i\u00e7in tehlikeli olacak. Bu kimyasallar, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc plastiklerin \u00f6zelliklerini kazansa bile kullan\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan birincil plastiklere g\u00f6re daha tehlikelidir.” dedi.<\/p>\n
Tan\u0131l, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn, plastik at\u0131klar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in yetersiz bir \u00e7\u00f6z\u00fcm, geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme mant\u0131\u011f\u0131yla plastik kullanmaya devam edilmesinin de yanl\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcnce oldu\u011funu ifade etti.<\/p>\n
Plastik \u00fcretiminin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131, petrol ithalat\u0131n\u0131n durdurularak \u00e7evreye dost r\u00fczgar ve g\u00fcne\u015f enerjisi sistemlerine ge\u00e7i\u015f yap\u0131lmas\u0131 tavsiyesinde bulunan Tal\u0131nl\u0131, \u015funlar\u0131 kaydetti:<\/p>\n
“Plastik kimyasallar\u0131n hepsi tehlikelidir. Bu plastikleri topra\u011fa g\u00f6md\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde 100-200 y\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fcyor. Bunun \u00fczerine plastiklerin y\u00fczde 5’inin i\u00e7ine biyobozunur plastikler yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ni\u015fastalar konuldu ama y\u00fczde 95’i kald\u0131. Ayn\u0131 plastik kimyasallar\u0131n s\u0131v\u0131 olanlar\u0131 suya kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yer alt\u0131 sular\u0131n\u0131 kirletir, oradan bu kimyasallar biyobozunur olmad\u0131klar\u0131 yani diren\u00e7li kimyasal olduklar\u0131 i\u00e7in suyu kirletirler. Yer alt\u0131 ve yer \u00fcst\u00fc sular\u0131, ya\u011fmurlar, nehirler, g\u00f6ller, giderek artan \u015fekilde \u00e7evreyi kirleterek toksik ve kanserojen \u00f6zellikler g\u00f6sterebilirler.”<\/p>\n
Hacettepe \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi Dahili T\u0131p Bilimleri B\u00f6l\u00fcm\u00fc Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Ana Bilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Do\u00e7. Dr. Cavit I\u015f\u0131k Yavuz, t\u00fcm canl\u0131lar i\u00e7in tehdit olu\u015fturan plastik at\u0131klar\u0131n bertaraf\u0131 esnas\u0131nda kullan\u0131lan baz\u0131 y\u00f6ntemlerin hava, su ve toprak kirlili\u011fine yol a\u00e7arak do\u011frudan ve dolayl\u0131 yollarla insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini bildirdi.<\/p>\n
Mikroplastiklerdeki zararl\u0131 kimyasallar\u0131n g\u0131da zinciri, plastik at\u0131klar\u0131n yak\u0131lmas\u0131 esnas\u0131nda havaya sal\u0131nan dioksin ve furanlar gibi kansere neden olabilecek maddelerin de solunum yoluyla insanlara ge\u00e7ebildi\u011fini aktaran Yavuz, “Bunlar\u0131n v\u00fccutta yar\u0131lanma \u00f6m\u00fcrleri 7 y\u0131l. Plastikler hem at\u0131k y\u00fckleri nedeniyle risk olu\u015fturuyor hem de onlar\u0131 g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zda \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alanlarda kullanmam\u0131z nedeniyle \u00f6zellikle g\u0131da ve i\u00e7ecek kaplar\u0131ndaki plasti\u011fin yap\u0131s\u0131nda kullan\u0131lan kimyasal maddelerin bir k\u0131sm\u0131 bu g\u0131dalara ve i\u00e7eceklere ge\u00e7iyor ve bu yolla da biz kimyasallar\u0131 al\u0131yoruz.” diye konu\u015ftu.<\/p>\n
Plastiklerin, insan v\u00fccudundaki zararl\u0131 etkilerini uzun vadede g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan Yavuz, \u015fu bilgileri verdi:<\/p>\n
“Hormon sistemiyle ili\u015fkili oldu\u011fu i\u00e7in \u015feker hastal\u0131\u011f\u0131 ya da metabolik bozukluklar nedeniyle ortaya \u00e7\u0131kabilecek v\u00fccutta \u015feker d\u00fczenlemelerine ba\u011fl\u0131 bozukluklar g\u00f6rebiliriz. Hormonlar\u0131n etkili oldu\u011fu \u00fcreme sistemi sorunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabiliyor. Bebeklerde ve \u00e7ocuklarda \u00e7e\u015fitli geli\u015fim sorunlar\u0131na yol a\u00e7abilir, bu hem sinir hem de hormon sistemleri ile ilgili geli\u015fim problemleri olabilir. Yine bu hormonlar\u0131n i\u015fin i\u00e7inde oldu\u011fu kanser t\u00fcrlerinin de artabildi\u011fine ili\u015fkin endi\u015feler s\u00f6z konusu \u00e7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 kanserler hormonlarla da ili\u015fkili. Ayn\u0131 zamanda bu hormon bozucu kimyasallar\u0131n obeziteye de zemin haz\u0131rlayabilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc mevcut.”<\/p>\n
Polikarbondan yap\u0131lan plastiklerdeki bisfenol grubu kimyasallara damacana, metal i\u00e7ecek kutular\u0131, yiyecek ve i\u00e7ecek saklanan plastik kaplarda rastlanabilece\u011finin ve s\u0131ca\u011fa maruz kalan plastiklerdeki bu maddelerin kolayl\u0131kla suya veya g\u0131daya bula\u015fabilece\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7izen Yavuz, plastik kaplarda yiyecek \u0131s\u0131t\u0131lmamas\u0131 ve bu kaplar\u0131n bula\u015f\u0131k makinesinde y\u0131kanmamas\u0131 gerekti\u011fine de\u011findi.<\/p>\n
Yavuz, vatanda\u015flara \u015fu \u00f6nerilerde bulundu:<\/p>\n
“Her \u015feyden \u00f6nce zorunlu de\u011filsek plastik \u00fcr\u00fcn kullanmamal\u0131y\u0131z. \u00c7ocuklar\u0131 ve bebekleri plastiklerde sat\u0131lan g\u0131da ve i\u00e7eceklerden uzak tutmaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Yemek haz\u0131rlarken cam, metal ya da porselen kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, paketli \u00fcr\u00fcnleri paketiyle birlikte de\u011fil, olabilirse cam veya porselende \u0131s\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fmak da \u00f6nemli bir konu.”<\/p>\n