<\/p>\n
Prof. Dr. Mehmet Efe Biresselio\u011flu, BOTA\u015e’\u0131n AB \u00fcyesi baz\u0131 \u00fclkelerle do\u011fal gaz anla\u015fmalar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Ukrayna-Rusya sava\u015f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan T\u00fcrkiye’nin AB’ye gaz tedarikinde artan rol\u00fcn\u00fc ve bir do\u011fal gaz merkezi olma hedefini AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
Ukrayna-Rusya sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ve \u00f6ncesindeki y\u0131llarda AB, Rus do\u011fal gaz kaynaklar\u0131na olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltarak enerji kaynaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirmeye ve LNG altyap\u0131s\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye y\u00f6nelik ad\u0131mlar att\u0131. Al\u0131nan \u00f6nlemler aras\u0131nda; G\u00fcney Gaz Koridoru\u2019nun desteklenerek Kuzey Denizi\u2019ndeki gaz \u00fcretiminin geli\u015ftirilmesi, enerji piyasalar\u0131na entegrasyonun ve depolama tesislerinin geli\u015ftirilmesinin te\u015fviki ve do\u011fal gaz piyasas\u0131nda adil rekabeti sa\u011flamak i\u00e7in enerji diplomasisi y\u00fcr\u00fctmek gibi faaliyetleri s\u0131ralayabiliriz. [1,2,3] Bu tedbirler, sava\u015fa yan\u0131t niteli\u011finde olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra daha geni\u015f perspektifte AB\u2019nin enerji \u00e7e\u015fitlendirme ve g\u00fcvenlik stratejisinin bir par\u00e7as\u0131 olarak tedarik kaynaklar\u0131n\u0131 ve g\u00fczergahlar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirme \u00e7abalar\u0131na katk\u0131da bulundu.<\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7te AB, Rusya’dan boru hatlar\u0131 yoluyla ald\u0131\u011f\u0131 do\u011fal gaz miktar\u0131n\u0131 azaltsa dahi Rusya’dan LNG ithalat\u0131n\u0131 tarihin en y\u00fcksek seviyesine \u00e7\u0131kartt\u0131. [4] T\u00fcm \u00f6nlem ve \u00e7abalara ra\u011fmen Rusya, AB i\u00e7in \u00f6nemli bir gaz tedarik\u00e7isi olmaya devam ediyor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin Avrupa’n\u0131n do\u011fal gaz g\u00fcvenli\u011findeki rol\u00fc, \u00f6zellikle Ukrayna-Rusya sava\u015f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan giderek daha \u00f6nemli hale geldi. T\u00fcrkiye jeopolitik konumuyla ba\u015fl\u0131ca do\u011fal gaz \u00fcretim b\u00f6lgeleri ile Avrupa pazarlar\u0131 aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc durumundad\u0131r. Bu konum do\u011fal gaz\u0131n verimli bir \u015fekilde ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor ve hem AB’nin hem de T\u00fcrkiye’nin enerji g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan arz kaynaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirme hedefini destekliyor. Ayr\u0131ca aktif d\u0131\u015f politikas\u0131 do\u011frultusunda T\u00fcrkiye, enerji diplomasisine, gaz \u00fcreticisi ve transit \u00fclkelerle m\u00fczakerelere aktif olarak kat\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin enerji m\u00fczakerelerindeki arabulucu ve kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 rol\u00fc, Avrupa’ya istikrarl\u0131 gaz ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131na ve yak\u0131n vadede b\u00f6lgesel i\u015fbirli\u011finin geli\u015ftirilmesine daha fazla yard\u0131mc\u0131 olma y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli bir potansiyele sahiptir. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye’nin do\u011fal gaz ticaret merkezi olu\u015fturarak \u00e7e\u015fitlendirilmi\u015f gaz tedarik se\u00e7eneklerinin AB \u00fclkelerine sunulmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmadaki rol\u00fc piyasa rekabet\u00e7ili\u011fine katk\u0131da bulunacakt\u0131r. Bu da AB t\u00fcketicileri i\u00e7in daha uygun fiyatland\u0131rma ve tedarik ko\u015fullar\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye ve AB i\u00e7in \u00f6nemli faydalar sa\u011flayacak bu hedefler do\u011frultusunda Ankara, boru hatlar\u0131 ve enterkonnekt\u00f6rler de dahil olmak \u00fczere enerji altyap\u0131s\u0131na yat\u0131r\u0131m yapmaya devam ediyor. Bu yat\u0131r\u0131mlar, T\u00fcrkiye’nin g\u00fcvenilir bir enerji ticaret merkezi \u00fclke olarak rol\u00fcn\u00fc g\u00fc\u00e7lendiriyor ve Avrupa’n\u0131n enerji g\u00fcvenli\u011fine katk\u0131da bulunuyor.<\/p>\n
Boru hatlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da T\u00fcrkiye, Hazar Denizi b\u00f6lgesinden ve Orta Do\u011fu’dan Avrupa’ya gaz ta\u015f\u0131yan bir\u00e7ok do\u011fal gaz boru hatt\u0131 i\u00e7in kritik bir transit \u00fclke olarak hizmet veriyor. Trans-Anadolu Do\u011fal Gaz Boru Hatt\u0131 (TANAP) ve Trans-Adriyatik Boru Hatt\u0131 (TAP) dahil olmak \u00fczere bu boru hatlar\u0131 ve G\u00fcney Gaz Koridoru’na eri\u015fime ve Avrupa’ya giden tedarik yollar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlendirilmesine katk\u0131da bulunarak AB\u2019nin Ukrayna \u00fczerinden geleneksel Rus transit yollar\u0131na olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131yor.<\/p>\n
Boru hatlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye, LNG ithalat terminalleri de dahil olmak \u00fczere LNG altyap\u0131s\u0131na da \u00f6nemli yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131yor. Karasal LNG terminallerinin yan\u0131 s\u0131ra biri d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 y\u00fczer LNG depolama ve gazla\u015ft\u0131rma \u00fcnitemiz bulunuyor. LNG terminalleri ve depolama tesisleri farkl\u0131 kaynaklardan LNG ithalat\u0131na olanak sa\u011flayarak Avrupa’n\u0131n do\u011fal gaz arz\u0131na esneklik kazand\u0131r\u0131yor ve \u00f6zellikle yo\u011fun d\u00f6nemlerde veya arz kesintilerinde arz ve talebin dengelenmesine yard\u0131mc\u0131 olarak arz ve enerji g\u00fcvenli\u011fine katk\u0131 sunuyor.<\/p>\n
BOTA\u015e’\u0131n sorumluluklar\u0131 aras\u0131nda petrol ve gaz altyap\u0131s\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi, kaynak \u00e7e\u015fitlili\u011finin art\u0131r\u0131lmas\u0131 ve uluslararas\u0131 ortakl\u0131klar\u0131n geli\u015ftirilmesi yer ald\u0131\u011f\u0131ndan [5], BOTA\u015e T\u00fcrkiye’nin do\u011fal gaz merkezi olma hedefinde \u00f6nemli bir rol oynuyor. BOTA\u015e’\u0131n son d\u00f6nemde Bulgaristan, Macaristan, Romanya ve Moldova’n\u0131n ilgili \u015firketleriyle imzalad\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmalar ve T\u00fcrkiye ile Rusya aras\u0131nda “Do\u011fal Gaz Merkezi” kurulmas\u0131na ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fmeler, 2000’li y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131ndan bu yana T\u00fcrkiye’nin g\u00fcndeminde olan T\u00fcrkiye’nin do\u011fal gazda transit \u00fclke mi yoksa enerji merkezi mi olmas\u0131 gerekti\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yeniden g\u00fcndeme getirdi. [6]<\/p>\n
Belirlenen bir ta\u015f\u0131ma bedeli kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda do\u011fal gaz kaynaklar\u0131n\u0131n \u00fclkemiz \u00fczerinden transit ge\u00e7i\u015finin sa\u011flanmas\u0131 yerine do\u011fal gaz ticaretini de i\u00e7eren b\u00f6lgesel bir enerji merkezi olma hedefi \u00fclkemizde daha s\u0131k dile getirilmeye ba\u015fland\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla yeni imzalanan anla\u015fmalar kapsam\u0131nda Avrupa’ya yap\u0131lacak do\u011fal gaz ihracat\u0131, yukar\u0131da da belirtildi\u011fi \u00fczere arz yollar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlendirilmesi ve do\u011fal gaz ticaret merkezinin olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli kazan\u0131mlar sa\u011flayacakt\u0131r. Bu da T\u00fcrkiye’nin hedefleriyle uyumludur ve T\u00fcrkiye’nin b\u00f6lgesel enerji ortam\u0131ndaki konumunu daha da g\u00fc\u00e7lendirecektir.<\/p>\n
Bu noktada, T\u00fcrkiye’nin \u00f6n\u00fcnde \u00f6ncelikli olarak do\u011fal gaz merkezi olma hedefi bulunuyor. T\u00fcrkiye’nin transit \u00fclke rol\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcrmesi, ta\u015f\u0131ma bedelini alma ve gaz\u0131 belirlenen var\u0131\u015f noktalar\u0131na ula\u015ft\u0131rma g\u00f6revi d\u0131\u015f\u0131nda \u00fclkeye herhangi bir ekonomik ve stratejik g\u00fc\u00e7 kazand\u0131rmayacakt\u0131r. Jeopolitik \u00f6nemine ra\u011fmen, transit rol\u00fc ve sadece ta\u015f\u0131ma faaliyetleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 mevcut altyap\u0131 ve tesisler, T\u00fcrkiye’nin \u00e7e\u015fitli taraflarla tedarik anla\u015fmalar\u0131 m\u00fczakere etmesini ve b\u00f6lgesel bir do\u011fal gaz merkezi olman\u0131n avantajlar\u0131ndan yararlanmas\u0131n\u0131 engelliyor. Bir enerji ticaret merkezi \u00fclkesi olarak T\u00fcrkiye, b\u00f6lgesel enerji i\u015fbirli\u011fini ve ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rarak b\u00f6lgedeki daha geni\u015f enerji g\u00fcvenli\u011fi hedeflerine katk\u0131da bulunabilir.<\/p>\n
Do\u011fal gaz merkezi olmak ayn\u0131 zamanda hem b\u00f6lgenin hem de T\u00fcrkiye’nin do\u011fal gaz portf\u00f6y\u00fcn\u00fc \u00e7e\u015fitlendirmesine ve tek bir kayna\u011fa veya tedarik\u00e7iye olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmas\u0131na olanak tan\u0131yacakt\u0131r. Do\u011fal gaz merkezi olmak transit bedelleri, depolama gelirleri ve enerji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn geli\u015fimiyle ekonomik faydalar sa\u011flayabilir ve yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131 \u00e7ekebilir. Dahas\u0131 bir merkez olmak \u015f\u00fcphesiz T\u00fcrkiye’nin b\u00f6lgesel enerji dinamikleri ve m\u00fczakerelerindeki etkisini art\u0131racakt\u0131r. Bu durum, T\u00fcrkiye’nin birden fazla gaz tedarik\u00e7isiyle uygun ko\u015fullarda pazarl\u0131k yapmas\u0131na ve farkl\u0131 gaz kaynaklar\u0131na eri\u015fmesine olanak tan\u0131yarak arz g\u00fcvenli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirebilir ve ihracat\u00e7\u0131 rol\u00fcn\u00fc art\u0131rabilir. Dolay\u0131s\u0131yla BOTA\u015e’\u0131n yeni anla\u015fmalar\u0131 buna \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye bir do\u011fal gaz aktarma merkezi olma potansiyeline sahip olmakla birlikte bu hususta baz\u0131 zorluklar\u0131n dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin jeopolitik durumu ve b\u00f6lgesel gerilimler bir aktarma merkezi olarak rol\u00fcn\u00fc etkileyebilir. B\u00f6lgedeki siyasi anla\u015fmazl\u0131klar veya \u00e7at\u0131\u015fmalar do\u011fal gaz ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sekteye u\u011fratabilir. Bu nedenle sorunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in proaktif ve \u00e7ok boyutlu bir d\u0131\u015f politika izlenmelidir. Yunanistan ve Bulgaristan gibi b\u00f6lgedeki di\u011fer \u00fclkeler de do\u011fal gaz merkezi olmay\u0131 hedefleyerek transit ve da\u011f\u0131t\u0131m i\u00e7in rekabet yarat\u0131yor. [7,8] T\u00fcrkiye’nin potansiyel bir gaz merkezi olarak kapasitesini daha da geli\u015ftirmek i\u00e7in boru hatlar\u0131 ve depolama tesisleri de dahil olmak \u00fczere enerji altyap\u0131s\u0131na yat\u0131r\u0131m yapmaya devam etmesi gerekiyor. Buna ek olarak, istikrarl\u0131 ve \u015feffaf bir d\u00fczenleyici ortam\u0131n sa\u011flanmas\u0131, yat\u0131r\u0131mlar\u0131 \u00e7ekmek, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir ve maliyet bazl\u0131 bir fiyatland\u0131rma ile rekabet ortam\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek ve T\u00fcrkiye enerji piyasas\u0131na olan g\u00fcveni art\u0131rmak i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin Avrupa’n\u0131n gaz g\u00fcvenli\u011findeki artan rol\u00fc, \u00f6zellikle Ukrayna-Rusya sava\u015f\u0131ndan sonra Hazar b\u00f6lgesinden gelen yeni boru hatlar\u0131 ile 2000’li y\u0131llardan bu yana giderek daha \u00f6nemli hale geldi. Nihayetinde T\u00fcrkiye, sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan de\u011fi\u015fen enerji ihtiya\u00e7lar\u0131na ve b\u00f6lgesel dinamiklere uyum sa\u011flayarak transit ve ticaret merkezi rollerini bir arada oynamay\u0131 tercih edecektir. Son aylarda at\u0131lan ad\u0131mlar ve enerji diplomasisinin artan etkisi T\u00fcrkiye’nin bu y\u00f6nde ilerledi\u011fini g\u00f6steriyor. BOTA\u015e\u2019\u0131n son d\u00f6nemde Bulgaristan, Macaristan, Romanya ve Moldova’n\u0131n ilgili \u015firketleriyle imzalad\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmalar da bu \u00e7er\u00e7evede de\u011ferlendirilebilir. T\u00fcrkiye ayr\u0131ca ekonomik ve jeopolitik hedeflerini, bu rollerle ba\u011flant\u0131l\u0131 zorluklar\u0131 ve f\u0131rsatlar\u0131 y\u00f6netme kabiliyetiyle uyumlu hale getirme ihtiyac\u0131na g\u00f6re hareket etmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak T\u00fcrkiye stratejik konumu ve mevcut altyap\u0131s\u0131 nedeniyle bir do\u011fal gaz merkezi olma potansiyeline sahip olmakla birlikte bu rolde ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 jeopolitik istikrar, kom\u015fu \u00fclkelerle rekabet ve enerji altyap\u0131s\u0131na devam eden yat\u0131r\u0131mlar gibi \u00e7e\u015fitli fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
[1] European Commission (2022). REPowerEU: affordable, secure and sustainable energy for Europe. https:\/\/commission.europa.eu\/strategy-and-policy\/priorities-2019-2024\/european-green-deal\/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_en<\/p>\n
[2] European Council, and the Council of the EU (2015). Energy union. https:\/\/www.consilium.europa.eu\/en\/policies\/energy-union\/<\/p>\n
[3] European Commission (2020). A European Green Deal Striving to be the first climate-neutral continent. https:\/\/commission.europa.eu\/strategy-and-policy\/priorities-2019-2024\/european-green-deal_en<\/p>\n
[4] European Parliament (2023). Persistent increase of Russian liquified natural gas imports in the EU. https:\/\/www.europarl.europa.eu\/doceo\/document\/E-9-2023-001887_EN.html<\/p>\n
[5] BOTA\u015e (2023). \u015eirket Profili. https:\/\/www.botas.gov.tr\/Sayfa\/sirket-profili\/472<\/p>\n
[6] Biresselioglu, M.E. (2011) European Energy Security: Turkey\u2019s Future Role and Impact. PalgraveMacmillan.<\/p>\n
[7] Wendt M. & Petropoulos E. (2023). Energy region Greece & Eastern Mediterranean – a region arises as Europe’s supplier!. https:\/\/www.kas.de\/en\/country-reports\/detail\/-\/content\/energy-region-greece-eastern-mediterranean<\/p>\n
[8] Associated Press (2022). EU chief: New Greece-Bulgaria gas pipeline \u2018means freedom\u2019. https:\/\/apnews.com\/article\/russia-ukraine-travel-greece-business-68ee9abacaa592a2a3ad428969c995b7<\/p>\n
[Prof. Dr. Mehmet Efe Biresselio\u011flu, \u0130zmir Ekonomi \u00dcniversitesinde S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir Enerji Ana Bilim Dal\u0131 Ba\u015fkan\u0131’d\u0131r.]<\/p>\n
* Makalelerdeki fikirler yazar\u0131na aittir ve Anadolu Ajans\u0131n\u0131n edit\u00f6ryal politikas\u0131n\u0131 yans\u0131tmayabilir.<\/p>\n