<\/p>\n
Bilgay Duman, T\u00fcrkiye D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hakan Fidan’\u0131n 22-24 A\u011fustos’ta ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi Irak ziyaretinden beklentileri, T\u00fcrkiye ve Irak aras\u0131ndaki temel dinamikleri ve \u00f6n plana \u00e7\u0131kan konular\u0131 AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
T\u00fcrkiye D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hakan Fidan, 22-24 A\u011fustos 2023 tarihlerinde Ba\u011fdat ve Erbil’i kapsayacak \u015fekilde Irak’a \u00f6nemli bir ziyaret ger\u00e7ekle\u015ftiriyor. S\u00f6z konusu ziyaret Irak’ta Muhammed \u015eiya es-Sudani’nin ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131nda kurulan h\u00fck\u00fcmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan T\u00fcrkiye’den bakan d\u00fczeyinden yap\u0131lan ilk ziyaret olmas\u0131 hasebiyle \u00f6nemli. Bununla birlikte T\u00fcrkiye Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan’\u0131n beklenen Irak ziyaretinden hemen \u00f6nce yap\u0131lmas\u0131 da ziyareti \u00f6nemli k\u0131l\u0131yor. Fidan’dan hemen sonra Ticaret Bakan\u0131 \u00d6mer Bolat’\u0131n da geni\u015f bir heyetle Irak’a gitmesi bekleniyor. Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan’\u0131n Irak gezisi bu iki ziyaretten sonra ger\u00e7ekle\u015fecek. Nitekim \u00f6zellikle Irak medyas\u0131 haftalard\u0131r Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan’\u0131n Irak’\u0131 ziyaret edece\u011fine y\u00f6nelik yo\u011fun haberler yap\u0131yor. Bu anlam\u0131yla T\u00fcrkiye’den Irak’a y\u00f6nelik yap\u0131lacak ziyaretlerin \u00fclke kamuoyu taraf\u0131ndan da \u00f6nemsendi\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz. Zira iki \u00fclke aras\u0131nda ortak \u00e7\u0131kar, risk ve tehditler var. Bu noktada iki \u00fclkenin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 destekleyecek \u015fekilde kurulacak i\u015fbirli\u011fi mekanizmalar\u0131 \u00f6nemli olacak.<\/p>\n
Bilindi\u011fi gibi 2008 y\u0131l\u0131n\u0131n yaz aylar\u0131nda s\u00f6z konusu d\u00f6nemde ba\u015fbakanl\u0131k g\u00f6revini y\u00fcr\u00fcten Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan’\u0131n Ba\u011fdat ziyaretinde 48 mutabakat muht\u0131ras\u0131 imzalanm\u0131\u015f ve iki \u00fclke aras\u0131nda Y\u00fcksek D\u00fczeyli Stratejik \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi kurulmu\u015ftu. Ancak \u00f6zellikle Irak’taki istikrars\u0131zl\u0131k ve b\u00f6lgesel denklemde ya\u015fanan geli\u015fmeler nedeniyle bu konsey etkin bir bi\u00e7imde i\u015fletilemedi. Bu noktada, Irak’a art arda yap\u0131lacak \u00fcst d\u00fczey ziyaretlerle ili\u015fkilerin boyutu farkl\u0131 bir noktaya getirebilir.<\/p>\n
T\u00fcrkiye ve Irak 378 kilometrelik bir s\u0131n\u0131r\u0131 payla\u015f\u0131yor. Yani iki \u00fclke aras\u0131nda do\u011fal bir kom\u015fuluk s\u00f6z konusu. Ancak iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda s\u0131radan bir kom\u015fuluk ili\u015fkisinin \u00f6tesinde bir etkile\u015fim var. Co\u011frafi payda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u00f6tesinde tarihi, k\u00fclt\u00fcrel, sosyolojik bir ortakl\u0131k da s\u00f6z konusu. Bu nedenle b\u00f6lgede ve \u00f6zellikle Irak’ta ortaya \u00e7\u0131kan her geli\u015fme, do\u011frudan ya da dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde, T\u00fcrkiye’yi etkiliyor. Buradan hareketle Irak’taki istikrar\u0131n desteklenmesi; Irak’\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ve siyasi birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 ve korunmas\u0131; Irak’ta hi\u00e7bir grubun siyaset d\u0131\u015f\u0131nda kalmamas\u0131; tart\u0131\u015fmal\u0131 konularda uzla\u015f\u0131ya dayal\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretilmesi; ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc PKK\u2019n\u0131n Irak\u2019taki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bitirilmesi; Irak\u2019taki enerji kaynaklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 pazarlara ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131; enerji arz g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131; Irak\u2019taki yeniden yap\u0131lanma \u00fczerinden ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi gibi konular T\u00fcrkiye\u2019nin Irak politikas\u0131n\u0131n temel parametreleri haline geldi.<\/p>\n
Bu parametreler dahilinde T\u00fcrkiye Irak\u2019taki her kesimle ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ancak Irak\u2019taki y\u00f6netimsel yap\u0131n\u0131n zafiyet ve bo\u015fluklar\u0131n\u0131n, siyasal yap\u0131 i\u00e7erisindeki \u00e7eki\u015fme ve kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n ili\u015fkilerin istenen seviyeye ula\u015fmas\u0131n\u0131n da \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Buna ra\u011fmen halen Irak\u2019ta tam anlam\u0131yla y\u00f6netimsel ve siyasal d\u00fczen oturmam\u0131\u015f olsa da Muhammed \u015eiya es-Sudani\u2019nin 1 y\u0131ldan fazla s\u00fcren m\u00fczakerelerden sonra kurdu\u011fu h\u00fck\u00fcmetin Irak\u2019ta olumlu bir hava olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz. Ba\u015fbakan Sudani\u2019nin i\u00e7 politikada devlet kurumsalla\u015fmas\u0131 ad\u0131na att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra d\u0131\u015f politikada da dengeli bir siyaset izlemeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, \u00fclke i\u00e7erisinde oldu\u011fu kadar b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel d\u00fczlemde de h\u00fck\u00fcmete hareket alan\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f durumda. Bu durum T\u00fcrkiye ve Irak aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin geli\u015fmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir f\u0131rsat olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n
Yine de iki \u00fclke aras\u0131nda k\u00fclt haline gelen ve uzun y\u0131llard\u0131r \u00fczerinde durulan konular ve yakla\u015f\u0131m farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ili\u015fkilerin bir \u00fcst seviyeye \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 konusunda engel te\u015fkil ediyor. Zira T\u00fcrkiye ve Irak aras\u0131nda ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc PKK\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin PKK\u2019ya y\u00f6nelik s\u0131n\u0131r \u00f6tesi operasyonlar\u0131 ve su konusunda uzun vadeli bir s\u00fcre\u00e7 bulunuyor. T\u00fcrkiye, Irak\u2019tan PKK\u2019n\u0131n Irak\u2019taki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bitirilmesi konusunda destek vermesini ve Irak\u2019\u0131n PKK\u2019y\u0131 resmen bir ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak ilan etmesini talep ederken, Irak da T\u00fcrkiye\u2019den do\u011fan ve Irak\u2019ta birle\u015ferek denize d\u00f6k\u00fclen F\u0131rat ve Dicle’den daha fazla su sal\u0131nmas\u0131n\u0131 talep ediyor. Burada ba\u011flant\u0131l\u0131 olmayan iki konu sanki birbirinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00f6steriliyor. Bu noktada, Fidan\u2019\u0131n ziyaretinde bu iki konunun yine ana g\u00fcndem maddeleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kma ihtimali olduk\u00e7a kuvvetli. Buna ra\u011fmen Irak Ba\u015fbakan\u0131 Sudani\u2019nin \u015eubat 2023\u2019te T\u00fcrkiye ziyareti s\u0131ras\u0131nda Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan’la ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ortak bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda hem ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc PKK hem de su konusunda ortak noktaya yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa at\u0131lacak somut ad\u0131mlar\u0131n ifade edilmesi \u00f6nemli olmu\u015ftu. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde T\u00fcrkiye Irak\u2019a bir ayl\u0131\u011f\u0131na daha fazla su b\u0131rakma taahh\u00fcd\u00fcnde bulunurken, Irak\u2019\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in s\u0131n\u0131r muhaf\u0131z birlikleri olu\u015fturmaya ba\u015flamas\u0131 ve PKK\u2019n\u0131n militan \u00fcretim ve endoktrinasyon merkezi haline gelen, s\u00f6zde m\u00fclteci kamp\u0131 olan Mahmur’u kontrol alt\u0131na almaya y\u00f6nelik \u00e7abalar\u0131 da dikkat \u00e7ekici oldu. Buna ra\u011fmen hem ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc PKK\u2019n\u0131n Irak\u2019taki varl\u0131\u011f\u0131 hem de su konusunda etkin mekanizmalar ve ortak \u00e7al\u0131\u015fma sistemati\u011fi geli\u015ftirilebilmi\u015f de\u011fil. Zira tali konular da etkili ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7iyor.<\/p>\n
Bu noktada, Irak petrol\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiye \u00fczerinden uluslararas\u0131 pazarlara sat\u0131\u015f\u0131 konusunda ya\u015fanan anla\u015fmazl\u0131klar da dikkat \u00e7ekici oldu. Nitekim Irak\u2019\u0131n, Irak K\u00fcrt B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi’yle (IKBY) do\u011frudan petrol anla\u015fmas\u0131 ve sat\u0131\u015f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle, T\u00fcrkiye\u2019yi Uluslararas\u0131 Tahkim Mahkemesine \u015fikayet etmesi ve bu \u015fikayet sonucu T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019a tazminat \u00f6demeye mahkum edilmesi, T\u00fcrkiye ve Irak aras\u0131nda gerginli\u011fine neden olduysa da her iki taraf\u0131n da temkinli bir yakla\u015f\u0131m sergilemesiyle ili\u015fkilerin bozulmas\u0131na yol a\u00e7mad\u0131.<\/p>\n
Karar\u0131n hemen ard\u0131ndan T\u00fcrkiye, 25 Mart\u2019ta Irak\u2019tan petrol ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 durdurdu. Zira petrol ak\u0131\u015f\u0131 konusunda esas anla\u015fmazl\u0131k IKBY ve Irak merkezi h\u00fck\u00fcmeti aras\u0131nda ya\u015fan\u0131yor. Irak merkezi h\u00fck\u00fcmeti IKBY\u2019den \u00e7\u0131kar\u0131lan petrol\u00fcn paras\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131n kendisine verilmesini talep ediyor. Bu nedenle IKBY\u2019ye g\u00f6nderdi\u011fi b\u00fct\u00e7ede de kesintiye gidiyor. T\u00fcrkiye, IKBY ve Irak merkezi h\u00fck\u00fcmeti aras\u0131nda tam bir uzla\u015f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 destekliyor. Buradan hareketle Fidan\u2019\u0131n ziyaretinde petrol ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi konusunda \u00f6nemli ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131n\u0131 beklemek m\u00fcmk\u00fcn. Zira Irak Parlamentosu Ba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 \u015eahavan Abdullah, bir toplant\u0131da Sudani\u2019nin “Petrol sevkiyat\u0131n\u0131n durdurulmas\u0131 sonucu kaybetti\u011fimiz para, T\u00fcrkiye\u2019den \u00f6demesini istedi\u011fimiz tazminat\u0131n iki kat\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. Dolay\u0131s\u0131yla bu konuda esnek davran\u0131p, T\u00fcrkiye ile bir \u015fekilde uzla\u015f\u0131ya varmal\u0131y\u0131z.” \u015feklinde ifadede bulundu\u011fu a\u00e7\u0131klamas\u0131 dikkat \u00e7ekici. Bu a\u00e7\u0131klama Sudani’nin de T\u00fcrkiye’yle ili\u015fkileri yumu\u015fatmak ve sorunlu konulara \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak istedi\u011finin bir g\u00f6stergesi.<\/p>\n
Nitekim Irak\u2019\u0131n gelecek projesi olarak adland\u0131r\u0131lan Irak\u2019taki Fav Liman\u0131\u2019ndan T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131r\u0131na kadar uzanacak \u015fekilde kara yolu ve demir yolu hatlar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Kalk\u0131nma Yolu Projesi, Irak a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemli. Bu projeyle Irak\u2019\u0131n do\u011frudan Avrupa\u2019ya a\u00e7\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olacak. Bu noktada Fidan\u2019\u0131n ziyaretinde Kalk\u0131nma Yolu Projesi konusunda at\u0131lacak ad\u0131mlar\u0131n da konu\u015fulmas\u0131 kuvvetle muhtemel.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak Fidan\u2019\u0131n ziyareti, Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n olas\u0131 ziyaretinden \u00f6nce ayn\u0131 zamanda bir haz\u0131rl\u0131k ziyareti olarak da nitelendirilebilir. Fidan\u2019\u0131n ziyaretinde iki \u00fclke aras\u0131ndaki i\u015fbirli\u011fine y\u00f6nelik somut ad\u0131mlar at\u0131labilece\u011fine dair olumlu sinyaller al\u0131nmas\u0131 durumunda, Erdo\u011fan\u2019\u0131n ziyaretiyle iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin daha \u00fcst seviyelere \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 i\u015ften bile de\u011fil. Bu noktada Irak\u2019\u0131n tutumu belirleyici fakt\u00f6r olacak.<\/p>\n
[Bilgay Duman, ORSAM Irak \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Koordinat\u00f6r\u00fcd\u00fcr.]<\/p>\n
* Makalelerdeki fikirler yazar\u0131na aittir ve Anadolu Ajans\u0131n\u0131n edit\u00f6ryal politikas\u0131n\u0131 yans\u0131tmayabilir.<\/p>\n